Jan van gent
Wetenschappelijke naam: Morus bassanus
Leefgebied: Noordzee, Noord Atlantische Oceaan
Woonplaats: Op zee, broedt op steile kliffen zoals op Helgoland
Herkenning: Geelachtige kop en helderblauwe ogen
Karakter: Elegant, trouw en doelgericht
Lievelingseten: Haring, makreel en andere zeevissen
Levensverwachting: Tot ruim 35 jaar, (volwassen vanaf 5 jaar)
Gezang/Roep: Luide schorre ,, rab rab rab'' of ,,arrah arrah''
Postuur: 85-100 cm / spanwijdte:165-190 cm / 2,5 - 3,6 kg
Relatiestatus: Vaak een partner voor het leven
Bijzonder talent: Torpedoduiken met bijna 100 km/u
Levensmotto: ''Wie niet durft te duiken, vangt geen vis''
Waar komt de naam Jan-van-gent vandaan?
Dat is een interessante vraag. De kolonie op Bass Rock in Schotland is al eeuwenlang beroemd. Deze rots heeft de vogel zijn wetenschappelijke naam Morus, zijn oude Nederlandse naam (Bassaanse gans) en zijn Duitse naam (Basstölpel) gegeven. De naam "Tölpel" is ontstaan uit hun onhandige en klungelige gedrag op het land en het ijs. Door deze onhandigheid werden ze door zeelieden vaak gemakkelijk gevangen en als "domme vogels" bestempeld. Zelfs de wetenschappelijke naam Morus is afgeleid van het Griekse woord voor dwaas of zot. In Schotland noemde men de Jan-van-Gent ooit 'Gentleman' vanwege zijn elegante houding. Maar waarom de naam Jan van gent? Waarschijnlijk komt het woord 'ganet' van gans, maar de oorsprong van 'Gent' blijft onduidelijk. Het gebruik van mannelijke persoonsnamen om vogels en hun kenmerken te benoemen, komt vaker voor. Hoewel de wetenschap deze vogel als 'dom' bestempelt, beschouw ik hem als een van de meest fascinerende en mooiste vogels. Ook wordt de Jan-van-gent officieel in het Nederlands met streepjes geschreven, waarbij alleen de voorletter met een hoofdletter wordt geschreven.
Elegante verschijning
De Jan van gent is eenvoudig te herkennen aan zijn elegante verschijning. Volwassen vogels hebben een stralend wit verenkleed met opvallende zwarte vleugelpunten. De kop en nek zijn bedekt met een zachte geelachtige tot licht crèmekleur, die vooral tijdens het broedseizoen prachtig opvalt. De lange, lichtblauwe snavel wordt omlijst door een donkere lijn rond de ogen, wat de vogel een karakteristieke, bijna strenge uitstraling geeft. En heb je zijn mooie voeten al opgemerkt?
Met een lichaamslengte van ongeveer 85 tot 100 centimeter en een spanwijdte die kan oplopen tot bijna twee meter, is de Jan van gent een van de grootste zeevogels van het noordelijk halfrond. Ondanks zijn imposante formaat straalt hij een verrassende sierlijkheid uit, zowel wanneer hij hoog boven de golven zweeft als wanneer hij op het water rust.
Jonge Jan van genten onderscheiden zich sterk van hun volwassen soortgenoten. In hun eerste levensjaar zijn ze vrijwel volledig donkerbruin met kleine witte spikkels. Pas in de daaropvolgende jaren verandert hun verenkleed geleidelijk. Elk jaar krijgen ze meer witte veren, terwijl de donkere kleur langzaam verdwijnt. Pas na ongeveer vijf jaar hebben ze het volledig witte verenkleed van een volwassen vogel bereikt. Hierdoor is het verenkleed vaak een goede indicator van de leeftijd van een Jan van gent.
Jonge Jan van gent
Leefgebied en verspreiding
De Jan van gent brengt vrijwel zijn hele leven door op zee. Alleen om te broeden keert hij terug naar de kolonie waar hij vaak jarenlang hetzelfde nest gebruikt. Zijn favoriete broedlocaties zijn steile rotskliffen en afgelegen eilanden langs de kusten van de Noordzee en de Noord-Atlantische Oceaan. Grote broedkolonies zijn onder andere te vinden in Schotland, Ierland, Noorwegen en op het Duitse eiland Helgoland.
In Nederland broedt de Jan van gent niet, maar langs de kust en boven de Noordzee is hij regelmatig te zien, vooral buiten het broedseizoen. Jonge vogels, die nog onervaren zijn, zwerven vaak over grote afstanden naar het zuiden, soms zelfs helemaal tot in Afrika. Ook volwassen vogels trekken na het broedseizoen naar het zuiden op zoek naar voedsel, maar blijven doorgaans dichterbij. Zij zwerven voornamelijk over de Noordzee en de Atlantische Oceaan.
Balts en voortplanting
Jan van genten zijn doorgaans monogaam en blijven meestal hun hele leven trouw aan dezelfde partner. Alleen buiten het broedseizoen brengen ze hun tijd afzonderlijk door op zee. Voor het begin van het broedseizoen keren ze terug naar hun oude nestplaatsen en vinden ze elkaar weer terug.
Op de kolonie van Helgoland is het vaak te zien hoe vogels die elkaar genegen zijn, met elkaar snavelen, kleine steentjes als geschenk aanbieden, hun kop schudden of elkaar in het verenkleed krabben. Dit gedrag komt vooral voor tijdens begroetingsceremonies, wanneer een van de partners terugkeert van zijn vlucht over zee.
Broeden
Jan van genten bouwen hun nesten dicht opeengepakt in grote kolonies op steile kliffen. Ze gebruiken daarvoor voornamelijk zeealgen, zeewier en drijfafval, dat ze met uitwerpselen stevig aan elkaar cementeren. Helaas gebruiken de vogels tegenwoordig ook vaak gevaarlijk plastic afval en oude visnetten als bouwmateriaal. De nesten ontstaan door teamwork: mannetjes en vrouwtjes verzamelen samen het materiaal en de partner bouwt het op de grond. Door het voortdurend vaststampen en toevoegen van meer materiaal ontstaan er na verloop van tijd vrij stabiele, kegelvormige nesten.
Het vrouwtje legt haar eerste ei pas in het vijfde levensjaar. De ouders zorgen om beurten voor de warmte van het ei. Tijdens de broedperiode worden de zwemvliezen bijzonder goed doorbloed, waardoor het ei warm blijft door de hitte van hun poten. Dit is erg belangrijk, aangezien de Jan van gent slechts één ei per jaar legt.
De ontwikkeling van het kuiken:
- Het duurt ongeveer 44 dagen voordat het kuikentje uit het ei komt.
- In de eerste levensdagen voeden de ouders het kuiken met voorverteerde vispuree, die ze uit hun eigen maag ophoesten.
- Na ongeveer twee weken beginnen de kuikens zelfstandig hun snavel in de keel van de ouders te steken om de hele vis er direct uit te halen.
- Na ongeveer drie maanden, wanneer het kuiken vaak groter is dan de ouders, stoppen de ouders abrupt met het voeden. Hierna volgt een periode van honger, en het kuiken blijft nog enkele dagen in het nest. Gedurende deze tijd leeft het van zijn aanzienlijke vetreserves en verliest het gewicht om beter te kunnen vliegen, of beter gezegd, om in de lucht te kunnen glijden en zachtjes in de zee te landen. Aangezien ze nog niet sterk genoeg zijn om zelfstandig te vliegen, blijven ze ongeveer twee weken zwemmend op het water, waar ze leren vliegen en oefenen met vissen.
- Zodra ze vliegvlug zijn, hebben ze een grijsbruin verenkleed met kleine witte vlekjes. Pas na vijf jaar krijgt een jonge Jan van gent het kenmerkende verenkleed van een volwassen vogel.
- In de eerste twee jaar vliegen de jonge vogels vaak nog naar het zuiden om te overwinteren, naar de tropische kusten van West-Afrika. Later verblijven ze doorgaans in de breedtegraden van hun broedgebieden, die zich voornamelijk in het noorden van Europa bevinden.
Vliegen
De Jan van gent is een uitstekende vlieger. Met zijn lange smalle vleugels maakt hij handig gebruik van de wind en kan hij lange afstanden afleggen zonder veel energie te verbruiken. Vaak zweeft hij laag boven de golven, waarbij hij de luchtstromen boven zee optimaal benut. Op het land is opstijgen een stuk lastiger. Door zijn relatief zware lichaam en lange vleugels heeft een Jan van gent moeite om vanuit stilstand op te vliegen. Daarom kiezen deze zeevogels al eeuwenlang voor broedplaatsen op steile kliffen, zoals die van Helgoland. Vanaf de rotsen kunnen ze zich eenvoudig naar beneden laten vallen, waarna de opwaartse wind langs de klif direct voor voldoende draagkracht zorgt.
Torpedo duiken
Jan van genten speuren vanuit de lucht naar hun prooi in het water en vangen hun gespotte vis met een spectaculaire duikaanval. Vanuit een hoogte van maximaal 40 meter duiken ze loodrecht de zee in. Onder de huid van hun kop, hals en borst bevinden zich luchtzakken. Vlak voordat de vogel het water raakt, worden deze zakken gevuld met lucht, wat functioneert als natuurlijke schokdempers. Dit helpt hen de impact van een duik met snelheden tot wel 100 kilometer per uur op te vangen. Hun neusgaten zijn bovendien speciaal aangepast; in tegenstelling tot veel andere vogels zijn de uitwendige neusgaten vrijwel gesloten. Dit voorkomt dat er tijdens de duik water naar binnen stroomt. De Jan van gent ademt dan via de mondhoeken. Tijdens de duik vouwen ze hun vleugels naar achteren en strekken ze hun snavel recht naar beneden. Door hun duikbeweging gaan ze ongeveer drie meter diep en zwemmen ze met hun poten en vleugels nog dieper, tot wel 15 meter. Daarbij duiken ze onder de scholen vissen en jagen ze van onderaf op hun prooi met hun zaagachtige snavels. Maar niet alleen dat. Daarnaast heeft hij een uitstekend gezichtsvermogen. Vanuit de lucht kan hij vissen onder het wateroppervlak nauwkeurig waarnemen. Tijdens de duik beschermt een doorzichtig derde ooglid het oog, terwijl hij zijn prooi scherp in beeld houdt. Hij heeft dus eigenlijk een ingebouwde duikbril.
De grootste vijand; plastic
Elk jaar komt er miljoenen tonnen plasticafval in onze zeeën terecht. Dit door de mens veroorzaakte probleem vormt een groot gevaar voor veel dieren, waaronder de Jan van genten. Deze vogels verwarren de kleurrijke resten van vissersnetten met organisch nestmateriaal, zoals grote algen. Wie ooit zo'n stuk vissersnet in handen heeft gehad, weet hoe sterk en onverslijtbaar dit materiaal is. Bijna elk nest op Helgoland bevat plastic als nestmateriaal. Dit is bijzonder gevaarlijk, want regelmatig verstrikken de vogels in de plasticresten en sterven ze een pijnlijke dood door wurging en verhongering.
Hier zie je de vissersnetten die als nestmateriaal worden gebruikt.
Kolonie op Helgoland - Rechts zie je een Jan-van-Gent met plastic om zijn nek. Hulpverleners kunnen hier helaas weinig aan doen, omdat ingrijpen de hele broedkolonie zou kunnen verstoren.
Zwarte ogen na vogelgriep
De Jan-van-Gent heeft normaal gesproken opvallende lichtblauwe ogen. Toch worden er de laatste jaren steeds vaker vogels gezien waarvan één of zelfs beide irissen zwart zijn. Dit bijzondere verschijnsel werd voor het eerst opgemerkt tijdens de uitbraak van de vogelgriep in 2022. Onderzoek heeft aangetoond dat veel Jan-van-Genten met een zwarte iris antistoffen tegen vogelgriep hadden. Dat wijst erop dat deze vogels de infectie hebben overleefd. De kleurverandering lijkt blijvend te zijn en varieert van enkele zwarte vlekjes in de iris tot een volledig zwart oog. Hoewel een zwarte iris een sterke aanwijzing is voor een eerder doorgemaakte vogelgriepinfectie, is het geen absolute zekerheid. Wetenschappers zijn nog steeds aan het onderzoeken waardoor de kleurverandering precies ontstaat en of deze gevolgen heeft voor het gezichtsvermogen van de vogel.
Een Jan-van-Gent met één blauw en één zwart oog is daardoor niet alleen een bijzondere verschijning, maar vertelt mogelijk ook het verhaal van een vogel die een ernstige ziekte heeft overleefd.
Wist je dat?... De leukste feiten
- ... de grootste broedkolonie ter wereld zich bevindt op Bass Rock in Schotland, waar tienduizenden Jan van genten broeden?
- ... hun speciale zoutklieren overtollig zout uit het zeewater verwijderen, zodat ze gewoon zeewater kunnen drinken?
- ... hij met een snelheid van tot wel 100 km/u het water in duikt om vis te vangen?
- ... ze het liefst op steile kliffen broeden, zodat de wind hen helpt bij het opstijgen?
- ...Jan van genten vaak levenslang bij dezelfde partner blijven?
- ... ze meestal maar één ei per jaar leggen?
- ... ze hun ei niet met een kale broedplek op de buik uitbroeden, maar warm houden met hun zwemvliezen?
- ... een jonge Jan van gent ongeveer vijf jaar nodig heeft voordat hij het witte verenkleed van een volwassen vogel krijgt?
- ... de Jan van gent een derde ooglid heeft die hem tijdens de duik beschermt? Hij heeft dus eigenlijk een ingebouwde duikbril
- ... een zwart oog tegenwoordig wordt gezien als een mogelijke aanwijzing dat een vogel een besmetting met vogelgriep heeft overleefd?
Jan van genten op Helgoland
