Wilde eend

Wetenschappelijke naam: Anas platyrhynchos

Leefgebied: Vrijwel overal waar water is

Woonplaats: Plassen, sloten, rivieren, vijvers en meren

Herkenning: Groene kop (man), bruin verenkleed (vrouw)

Karakter: Nieuwsgierig, sociaal en een echte alleskunner

Lievelingseten: Waterplanten, zaden, insecten en kleine waterdiertjes

Levensverwachting: Kan 15 jaar of ouder worden

Gezang/Roep: Kwaak, snater en zacht gekwetter

Postuur: 50-65 cm / spanwijdte 81-98 cm / 0,8-1,4 kg

Relatiestatus: Elk voorjaar op zoek naar een partner

Bijzonder talent: Waterzeven en grondelen: al slobberend en met de staart omhoog zoekend naar voedsel

Levensmotto: ''Waar water is, ben ik thuis''

''Ik vlieg, ik waggel en ik zwemIk kwek voor jou en ik kwak voor haarIk snater heel wat bij elkaar''

Herman van Veen

De wilde eend is misschien wel de bekendste bewoner van onze sloten, plassen en rivieren. We komen hem bijna dagelijks tegen, maar hoe vaak nemen we echt de tijd om even stil te staan en hem te bekijken? Al jaren fotografeer ik met veel plezier eenden en hun familie. Daarmee bedoel ik niet alleen de echte wilde eenden, maar ook de vele parkeenden. Dit zijn vaak kruisingen tussen wilde eenden en gedomesticeerde eenden, waardoor ze in allerlei kleuren en patronen voorkomen. Iedere lente kijk ik weer uit naar de eerste eendenkuikens die nieuwsgierig achter hun moeder aan de wereld ontdekken. Hoe langer ik deze vogels observeer, hoe meer ik me verwonder over hun gedrag. Juist die alledaagse eend blijkt vol verassingen te zitten.

Een kleurrijk verenkleed

De wilde eend laat zijn herkenbare gekwaak vaak al van verre horen. Het is een van de gemakkelijkst te herkennen watervogels van Nederland. Toch zien het mannetje en het vrouwtje er heel verschillend uit.

Het mannetje, ook wel woerd genoemd, draagt in het broedseizoen een glanzend groene kop, een smalle witte halsring, een kastanjebruine borst en een grijs lichaam. Zijn felgele snavel maakt het kleurrijke plaatje compleet. Het vrouwtje heeft een warm bruin gevlekt verenkleed. Dankzij deze schutkleuren valt ze tijdens het broeden nauwelijks op tussen het riet en de begroeiing. Haar snavel is oranjebruin met donkere vlekken. Opvallend is dat zowel het mannetje als het vrouwtje een glanzend blauwpaarnse vleugelspiegel hebben, afgezet met witte randen. Vooral tijdens de vlucht is deze prachtige kleur goed zichtbaar.

De rui

Na het broedseizoen gaat de wilde eend in de rui, waarbij het mannetje hetzelfde verenkleed krijgt als het vrouwtje. Dit wordt het zogenaamde eclipsekleed genoemd. Tijdens de eerste fase van de rui, die ongeveer vier weken duurt, kunnen de eenden niet vliegen. Dit komt doordat ze hun slagpennen allemaal tegelijk vervangen. In deze kwetsbare periode is het bruine, gecamoufleerde verenkleed van de mannetjes een belangrijk voordeel, omdat het hen helpt zich beter te verbergen voor roofdieren. De rui begint meestal eind mei en eindigt rond eind augustus. Zodra de rui voorbij is en de eenden weer in topvorm zijn, begint de cyclus opnieuw. De mannetjes en vrouwtjes zoeken elkaar weer op, en terwijl bij ons de blaadjes van de bomen vallen, hangt bij de eenden de liefde in de lucht.

Moeiteloos blijven drijven

De eend is helemaal aangepast aan het leven in en bij het water. Eenden hoeven, in tegenstelling tot mensen, niet te watertrappelen om op het water te blijven drijven. Dit komt doordat ze van nature drijven dankzij een speciale vetlaag op hun veren. Deze vetlaag maakt hun verenkleed volledig waterdicht. Om hun veren in topconditie te houden, halen eenden vet uit een klier vlak bij hun staart. Met hun snavel verspreiden ze dit vet zorgvuldig over hun hele lichaam.

Balts en voortplanting

In de winter ontstaan de eerste eendenpaartjes. Het mannetje probeert de vrouwtjes te imponeren met zijn schitterende, kleurrijke prachtkleed tijdens de balts. Hoewel een mooi uiterlijk belangrijk is, draait het niet alleen daarom. Vrouwtjes laten zich ook verleiden door hoffelijk en attent gedrag van het mannetje. Wanneer het vrouwtje laag over het water voor haar uitverkorene uit zwemt, laat ze duidelijk zien dat haar keuze is gemaakt. Tijdens de balts draaien ze om elkaar heen, knikken met hun koppen, en het mannetje laat fluitende geluiden horen. Wanneer het vrouwtje stopt met knikken, volgt de paring. Vervolgens sluiten de eenden af met een uitgebreide poetsbeurt en uitbundig vleugelgeflapper.

Broeden

De broedtijd van de wilde eend valt doorgaans tussen maart en juni, waarbij het vrouwtje gemiddeld 7 tot 13 eieren legt.
Het nest bouwen begint vaak al in februari. Het nest is meestal een ondiepe kuil tussen de begroeiing in de buurt van water, maar soms kiest het vrouwtje ook voor een boomholte.
Wilde eenden hebben één broedsel per jaar, en de leg- en broedperiode duurt ongeveer 27 dagen (+/- 2 dagen).
Het vrouwtje legt één ei per dag, en zodra het laatste ei is gelegd, start het broeden. Hierdoor komen alle kuikens vrijwel tegelijkertijd uit. Het broeden en de zorg voor de kuikens wordt volledig door het vrouwtje gedaan. Na het uitkomen verlaten de kuikens het nest zodra ze droog zijn. Ze kunnen direct zwemmen en krijgen hun eerste veren na ongeveer drie weken.
De moedereend begeleidt en verzorgt haar jongen gedurende 7 tot 8 weken. Na 50 tot 70 dagen zijn de kuikens in staat om te vliegen. Ondertussen zoeken de kuikens zelfstandig naar voedsel, zoals insecten en waterlarven.

Voedsel

De wilde eend is een echte alleseter. Op het menu staan waterplanten, zaden, insecten, slakken en kleine waterdiertjes. Foeragerend dobbert hij rustig over het water of steekt hij zijn kop onder water op zoek naar voedsel.

Een typisch gezicht is een eend met de staart recht omhoog en de kop onder water. Deze manier van voedsel zoeken heet grondelen. Met behulp van de fijne lamellen in zijn snavel zeeft hij kleine plantjes en diertjes uit het water. Zo haalt hij precies de voedingsstoffen eruit die hij nodig heeft.

Waarom brood geen goed idee is

Een veelgemaakte fout bij de omgang met eenden is dat mensen hen vaak brood geven. Brood lijkt misschien een lekkere traktatie, maar voor eenden is het geen gezond voedsel. Het bevat weinig voedingsstoffen, waardoor eenden belangrijke vitaminen en mineralen missen. Achtergebleven brood vervuilt bovendien het water, trekt ratten aan en kan gaan schimmelen. Hierdoor kunnen eenden ziek worden en raakt hun natuurlijke eetgedrag verstoord. Wanneer eenden regelmatig worden gevoerd, kunnen ze bovendien afhankelijk worden van mensen en minder actief zelf naar voedsel zoeken.

Gezonde alternatieven

Eenden kunnen genoeg voedsel zelf vinden en daarom is bijvoeren in de meeste gevallen niet nodig. Als je toch wilt bijvoeren, kies dan voor gezonde alternatieven zoals ontdooide diepvrieserwten, havervlokken, mais, sla of speciaal eendenvoer.

Wat is eigenlijk het verhaal achter hun unieke voortplantingsorganen?

De meeste vogelsoorten hebben geen penis of vagina, maar een cloaca. Tijdens het paren brengen het mannetje en het vrouwtje hun cloaca's tegen elkaar, zodat het mannetje zijn zaadcellen via zijn cloaca naar die van het vrouwtje kan overdragen. Bij eenden, zwanen, ganzen en struisvogels werkt dit echter anders. Bij vrouwelijke eenden is de vagina spiraalvormig en draait deze tegen de richting in van de eveneens spiraalvormige penis van het mannetje. (zie foto) Deze penis kan wel 10 tot 30 cm lang worden. Onderling pronken de mannetjes zelfs met wie de langste heeft. Wanneer er concurrentie is tussen mannetjes, kan de penis van een woerd nog verder groeien.

Gedwongen paringen

Het gaat er vaak heftig aan toe in de wereld van de eenden. Verkrachtingen door mannelijke eenden zijn helaas niet ongebruikelijk, en soms leidt dit zelfs tot de verdrinking van het vrouwtje. Om zichzelf te beschermen, heeft de eendenvagina zich in de loop van de evolutie ontwikkeld tot een spiraalvorm. Dit werkt als een soort natuurlijke kuisheidsgordel: vrouwtjes kunnen hun vagina zo sterk verkrampen dat ongewenste indringers worden tegengehouden. Als reactie daarop heeft de penis van het mannetje zich ook aangepast. In de evolutie is deze uitgegroeid tot een lange kurkentrekkerachtige vorm met knobbels, wat zorgt voor meer grip. Het is een voortdurende evolutionaire strijd tussen de seksen: de vagina van het vrouwtje ontwikkelt zich om penetratie moeilijker te maken, terwijl de penis van het mannetje zich blijft aanpassen om juist makkelijker binnen te dringen.

Wist je dat?... De leukste feiten

...de wilde eend de stamvader is van bijna alle tamme eendenrassen die we tegenwoordig kennen?
...de penis van een woerd kurkentrekkervormig is?
...eenden hun veren waterdicht houden met olie uit een klier boven hun staart?
...een eendenkuiken al enkele uren na het uitkomen kan zwemmen en zijn moeder direct volgt?
...de poten van een wilde eend ver naar achteren staan? Daardoor loopt hij wat waggelend, maar kan hij juist zwemmen.
...de blauwe, glanzende veervlek op de vleugel een vleugelspiegel wordt genoemd?
...een woerd na de broedtijd enkele weken niet kan vliegen omdat hij al zijn slagpennen tegelijk verliest?
...wilde eenden tijdens het zoeken naar voedsel vaak grondelen? Daarbij steekt alleen hun staart nog boven water uit.
...wilde eenden met één oog open kunnen slapen? Zo houden ze hun omgeving in de gaten en kunnen ze snel reageren op gevaar.